MỘT KHOẢNG DỪNG

 

Thánh AUGUSTINE đã viết: “Đối với phần đông mọi người, sự kiêng khem hoàn toàn còn dễ dàng hơn là sự quân bình hoàn hảo.” (bỏ hẳn hút thuốc, kiêng, hoàn toàn không còn bận tâm nữa và hút một số điếu, để giữ mức quân bình, phải đối phó hàng ngày) Mặc dù đó là một nhận xét mà ông đưa ra liên quan đến kinh nghiệm cá nhân của mình, nhưng nó có một sự áp dụng rộng hơn. Đối với những người mà việc cố gắng đạt đến một sự thấu hiểu sâu xa hơn về cuộc sống đã trở thành một nhu cầu thiết yếu, thì sự quân bình trở thành một thử thách lớn lao. Xét đến những trách nhiệm quan trọng hằng ngày cần phải chu toàn để duy trì cuộc sống của mình trong thế giới ngày nay, làm thế nào chúng ta tìm được thời gian và năng lượng để đáp ứng những đòi hỏi mãnh liệt của một đời sống tinh thần?

Có lần, trong khi tham dự một khóa tu kéo dài một tuần, một vị Lạt-ma Phật giáo Tây Tạng đến nói chuyện với nhóm người tham dự. Ông là một người đã sống đời sống tu viện từ thuở ấu thơ. Kiến thức kinh điển và sự thực hành tinh thần của ông thật đáng khâm phục. Những người tham dự khóa tu đều là những người thực hành Phật giáo sinh ra và lớn lên ở phương Tây. Khi nói về những điều kiện cần thiết cho một sự thực hành hữu hiệu, ông nhận xét rằng, nếu châm chước đến những đòi hỏi của đời sống phương Tây, thì một sự thực hành hữu hiệu có lẽ có thể được rút xuống chỉ còn vỏn vẹn năm hoặc sáu giờ mỗi ngày! Không cần phải nói, lời nhận xét này đã không được những người tham dự đón nhận thuận lợi, phần đông trong số họ đều có chồng, vợ, con cái, cha mẹ già, công việc, bạn bè, hoạt động phục vụ cộng đồng, giấc ngủ và những sinh hoạt khác đang chiếm lấy thời gian của họ.(nên 5 hay 6 giờ là quá khó với họ, điều này cho thấy giữ được sự quân bình khó hơn LND)

Trong Phật giáo Tây Tạng, cũng như trong nhiều truyền thống khác, có hai quan niệm gắn liền với nhau:

1. Con đường dẫn đến Giác Ngộ / giải thoát / tự chuyển hóa là vô cùng dài lâu và đòi hỏi nhiều nỗ lực, và,

2. Tuổi thọ của một cá nhân lại vô cùng ngắn ngủi.

Trong Viveka Chudamani (Bảo Châu Minh Triết), Shankarâchârya đưa ra lời khẳng định rằng người nào “may mắn đạt được sự tái sinh hiếm có trong hình hài con người này”, nhưng lại “ngu muội đến mức không nỗ lực để chứng nghiệm Chân Ngã . . . thì quả thật là đang tự sát”. Thông điệp rút ra từ sự thấu hiểu như thế là: “Thời gian đang trôi qua.” Hãy bắt tay vào việc, và tiếp tục bận rộn”, theo đúng cách thức.

 

Các Giai Đoạn Của Đời Người

Để đáp ứng quan điểm này, các truyền thống minh triết khác nhau đã phát triển những phương pháp thích hợp với những giai đoạn khác nhau của đời người và những trách nhiệm khác nhau trong cuộc sống. Trong truyền thống Ấn Độ, bốn Giai  đoạn cuộc đời do xã hội quy định (Âshramas) chỉ định những hoạt động và sự chú tâm thích hợp cho mỗi giai đoạn của đời người. Tuổi trẻ được dành cho giai đoạn Brahmacharya, hay giai đoạn học hỏi / lắng nghe. Giai đoạn Gia chủ dành cho tuổi trưởng thành, và tập trung vào gia đình cùng việc tạo dựng tài sản. Kế tiếp là giai đoạn về hưu, mà trong hệ thống cổ điển có nghĩa là rút lui khỏi thế gian. Giai đoạn này cũng được gọi là giai đoạn Ẩn sĩ trong Rừng, bởi vì đó là giai đoạn người đàn ông (nó luôn luôn đặt trọng tâm vào người đàn ông) rời bỏ gia đình (lúc này đã được bảo đảm ổn định nhờ họ hoàn thành các bổn phận của một Gia chủ) và theo đuổi những mục tiêu tinh thần. Giai đoạn cuối cùng là giai đoạn Xuất gia, trong đó mọi mục tiêu thế tục đều bị từ bỏ, và người đàn ông hoàn toàn sống tùy thuộc vào Thượng Đế.

Khi được hai mươi chín tuổi, Hoàng tử Siddhârtha Gautama nhận thức đầy đủ tính tất yếu của bệnh tật, tuổi già và cái chết, Ngài quyết định rời bỏ đời sống cung điện và không chịu an lòng cho đến khi tìm ra phương thuốc giải trừ nỗi khổ đau của nhân loại. Trong cuộc tìm kiếm ban đầu, Ngài tìm đến lời chỉ dẫn của những bậc hiền triết nhất thời bấy giờ — các triết gia và những bậc đã chứng nghiệm Chân Lý. Trong mọi trường hợp, họ đều khuyên Ngài trở về cung điện và hoàn tất đời sống gia đình cùng đời sống vương giả của mình trong vai trò một Gia chủ; rằng những nỗ lực của Ngài không phù hợp với các giai đoạn do các Âshramas quy định, và do đó cũng không phù hợp với trật tự xã hội. May mắn thay cho thế gian, mặc dù đã lắng nghe những bậc hiền triết ấy, Ngài vẫn làm theo lời khuyên của chính mình và trở thành Đức Phật.

 

Vấn Đề Thời Gian

Thời gian quan trọng đến mức nào trong tiến trình này? Có một quan điểm, được trình bày trong nhiều truyền thống Giác Ngộ, cho rằng những đỉnh cao của Giác Ngộ không phải chỉ luôn luôn hiện diện mà còn có thể đạt được ngay chính trong khoảnh khắc này. Đây là giáo huấn của Đức Phật — “Ngay trong đời sống này, ngay trong thể xác này, hãy đạt đến Giác Ngộ.” Tính cấp bách của việc chứng đắc này là nền tảng của con đường Vajrayâna, Kim Cang Thừa trong Phật giáo Tây Tạng — một hệ thống phát triển được mô tả là Con Đường Nhanh Chóng dẫn đến Giác Ngộ. Dù chúng ta gọi đó là “nhanh chóng”, “từ từ”, hay “chậm chạp”, thì yếu tố không đổi vẫn là thời gian. (Bà Annie nói trên con đường đạo con đường đi thẳng, con đường đi nhanh lên đỉnh núi lại dễ hơn con đường đi từ từ theo đường vòng tròn trôn ốc lên đỉnh núi. Đây là con đường Đức Phật đã chỉ ra. Ở đây phải phân biệt lối đi thẳng nhanh hơn và KỸ THUẬT đốn và tiệm trong các phái thiền. LND)

Một điều mà tất cả chúng ta đều biết về thời gian là nó có tính tương đối. Một đứa trẻ đang chơi đùa với bạn bè phàn nàn với cha mẹ về việc phải ra về quá sớm, mặc dù có thể đã nhiều giờ trôi qua. Cũng đứa trẻ ấy, khi được yêu cầu thực hiện một công việc gia đình “nhàm chán” nào đó, lại phàn nàn rằng dường như thời gian trôi qua thật chậm chạp. Sự chú tâm và nhận thức mà chúng ta dành cho một khoảnh khắc thời gian ảnh hưởng đến cảm nhận của chúng ta về sự trôi đi của thời gian.

Khi tôi lên mười hoặc mười một tuổi, tôi bị một chiếc xe hơi tông. Lúc ấy là buổi tối và tôi đã ra ngoài để dắt chó đi dạo trong công viên. Khi bước ra đường, tôi thấy một chiếc xe hơi mà người lái đang phóng nhanh qua giao lộ, cố gắng vượt đèn tín hiệu giao thông đang chuyển màu. Ở giữa đường, tôi quay lại và nhìn thấy chiếc xe. Điều kỳ lạ là tôi thực sự không nhìn thấy chiếc xe, người lái xe, hay bất cứ thứ gì khác. Tất cả những gì tôi còn nhớ là những ngọn đèn pha của chiếc xe. Tôi nhớ chúng dường như lớn đến mức nào, phát ra ánh sáng màu vàng nhạt. Vào thời ấy, đèn pha xe hơi được làm bằng thủy tinh, bên trong đèn pha có những đường gân thủy tinh để gia cố. Tôi nhìn thấy những ngọn đèn lớn, tròn, màu vàng nhạt ấy. Tôi nhìn thấy dây tóc bóng đèn đang phát sáng bên trong và những đường gân trong lớp thủy tinh rõ ràng đến lạ thường. Chúng dường như to lớn khổng lồ, chiếm trọn toàn bộ trường thị giác của tôi, rồi sau đó là không còn gì nữa — không có ký ức nào về việc bị va phải. Toàn bộ sự việc hẳn không thể kéo dài quá ba đến năm giây, nhưng theo cảm nhận về thời gian của tôi, nó không diễn ra nhanh chóng, cũng không chậm chạp. Có thể nói chính xác rằng đối với tôi, trong khoảnh khắc ấy, thời gian đã ngừng lại. Khi tôi tỉnh dậy trên lề đường, có những người đang đứng vây quanh tôi, một số người hàng xóm đang cho người đi gọi cha mẹ tôi, người lái chiếc xe cũng có mặt ở đó, cùng một nhóm nhân chứng của sự việc. Tất cả họ đều có những mô tả về điều họ đã nhìn thấy, về việc sự việc đã xảy ra nhanh chóng như thế nào, về góc độ và vị trí quan sát mà từ đó họ nhìn thấy sự việc diễn ra, nhưng chỉ có tôi nhìn thấy điều mà tôi đã nhìn thấy; chỉ đối với riêng tôi, dòng chảy hối hả không ngưng nghỉ của thời gian dừng lại, để cho tôi có được trãi nghiệm sâu xa.

 

Vượt Khỏi Thời Gian Thông Thường

Một trong những đặc điểm nổi bật của kinh nghiệm tinh thần sâu xa là tính linh động của nó khi xét đến thời gian. Những cách diễn đạt như “hiện tại vĩnh cửu”, “thấy vĩnh cửu trong một giờ” (hay nói cách khác thấy thiên thu ở trong một khoảnh khắc, hay cả thế giới trong một hạt cát, cái vô cùng trong cái giới hạn, thấy Thượng đế trong con người LND), “ham muốn là thời gian”, (khởi đầu ham muốn đến lúc trở thành hiện thực là môt quá trình, quá trình là  thời gian. Krishnamurti. LND) và vô số cách diễn đạt khác, cho thấy tính linh hoạt, tính hư ảo, thậm chí cả sự không còn thích hợp với thời gian khi được nhận thức vượt ra khỏi yếu tố cá nhân. Thánh Paul nói rằng “Chỉ trong một khoảnh khắc, trong nháy mắt”, chúng ta có thể trải nghiệm một trạng thái hiện hữu vượt ngoài cái chết, vượt ngoài đời sống bình thường, vượt khỏi giới hạn thời gian.

 

Ở cấp độ vật lý học đương đại, thời gian vẫn là một khái niệm vi tế và đôi khi gây bối rối. Tùy theo khuôn khổ lý thuyết được sử dụng, nó có thể xuất hiện như một bối cảnh mà trên đó các biến cố diễn ra, như một điều gì đó có tính tương đối với người quan sát, hoặc có lẽ thậm chí như một đặc tính phát sinh từ một thực tại sâu xa hơn.

H. P. Blavatsky đã trình bày một quan điểm đầy thách thức về thời gian, phân biệt giữa ảo tưởng về thời gian được tri giác hay thời gian bị điều kiện hóa, với “Thời gian Vĩnh cữu”,  thời gian Vĩnh cữu, nó là cái bối cảnh toàn thể mà từ đó kinh nghiệm của chúng ta về thời gian xảy ra. “Thời gian chỉ là một ảo tưởng do sự tiếp nối các trạng thái tâm thức của chúng ta tạo ra, khi chúng ta di hành xuyên qua thời gian vĩnh cửu, và nó không hiện hữu ở nơi nào không có tâm thức để tạo ra ảo tưởng ấy; nhưng nó, thời gian vĩnh cữu ‘nằm ngủ ở đó’.”  (Ngủ ở đây là một ẩn dụ, mà nó có nghĩa là luôn thường hằng ở đó khi thời gian ảo tưởng không còn thì nó hiển lộ. LND)

Cảm nhận của chúng ta về thời gian bao gồm tất cả mọi thứ, từ cảm thức cá nhân, cảm thức, tuyến tính, tiệm tiến về sự chuyển động — từ quá khứ đến hiện tại rồi đến tương lai; đến sự tri giác thời gian về mặt tâm lý, như trong tai nạn xe hơi của tôi, cho đến hiện tại vĩnh cửu không thể diễn tả bằng lời về kinh nghiệm thần bí. Sự đa dạng của những cách thức mà thời gian có thể được kinh nghiệm này cho chúng ta biết điều gì về thời gian và nỗ lực tự chuyển hóa của chúng ta?

Năng Lực Của Sự Tạm Dừng

Bất cứ ai đã dành một khoảng thời gian nào đó cho việc thực hành tham thiền đều có thể đưa ra những kinh nghiệm bản thân về những khía cạnh đa dạng này của thời gian, và nhận thức được tiềm năng mạnh mẽ mà chúng ta có để tác động đến nó. Ý tưởng muốn truyền đạt ở đây là, mặc dù mức độ phát triển hiện tại của chúng ta vẫn còn có một sự liên kết chặt chẽ với thời gian và những tác động của nó, nhưng chúng ta không nhất thiết phải bị trói buộc vào nó một cách không thể thoát ra. Chúng ta thực sự có một mức độ chủ động nhất định.

Xuyên suốt chiều dài lịch sử, các truyền thống tâm linh trên thế giới đã đưa ra những chỉ dẫn sâu sắc và phương pháp huấn luyện để con người tự giải thoát  khỏi sự chi phối của thời gian. Những truyền thống tâm linh này chỉ ra những khoảng không, những khoảng mở, những “nơi an trú” không bị thời gian tác động, và cũng chỉ ra sức mạnh của năng lực ở sự dừng lại của chúng ta.

Những màn hình máy tính và điện thoại di động luôn hiện diện bên cạnh chúng ta đều có một nút “Tạm dừng”, cho phép chúng ta lựa chọn ngưng lại dòng âm thanh và hình ảnh mà chúng ta muốn .Bên trong chúng ta cũng có một năng lực tương tự. Tùy theo nhu cầu và mức độ phát triển của mình, luôn có sẵn một số phương cách để lựa chọn. (Chẳng hạn như) Hơi thở, sự nhịn ăn, tham thiền, sống đơn độc, hiện diện giữa thế giới thiên nhiên, tập trung vào lòng biết ơn, vẻ đẹp, niềm vui, những hoạt động sáng tạo — nghệ thuật, âm nhạc, khiêu vũ — là một số phương cách giúp chúng ta tự  dừng lại. Từ “ẩn tu” diễn tả được ý nghĩa ấy. Dù chỉ trong một khoảnh khắc hay trong một khoảng thời gian kéo dài, chúng ta học cách rút lui khỏi sự tham dự thiếu kiểm soát của mình trong việc tạo nên “sự tiếp nối các trạng thái tâm thức của chúng ta”. Chúng ta lựa chọn, chúng ta hành động, và trong tiến trình ấy, những khả năng mới, những quyền năng tiềm ẩn, xuất hiện. Sự tạm dừng chỉ có tính nhất thời, nhưng lại có sức mạnh vô cùng lớn, đánh thức chúng ta trước khả năng về một đời sống nằm ngoài thời gian.

Các tu sĩ Phật giáo ẩn tu trong rừng hoặc hang động suốt hai, ba, năm năm và lâu hơn nữa. Những truyền thống bản địa và truyền thống Shaman có những cuộc hành trình tìm kiếm linh ảnh, trong đó một người rút lui đến một nơi thiêng liêng nào đấy giữa vùng hoang dã để đạt được sự thấu hiểu sâu xa hơn. Chúa Giê-su đã lui vào sa mạc và nhịn ăn trong bốn mươi ngày. Mục đích của việc ấy là tạm dừng, bước ra khỏi dòng chảy thúc bách của đời sống bình thường, và bước vào một không gian trống đã trút bỏ hết những ham muốn và tư tưởng cá nhân, nhằm tạo ra những điều kiện để một sự thức tỉnh sâu xa hơn có thể đến với chúng ta. Tác giả G. K. Chesterton đã viết: “Một vật chết có thể trôi theo dòng chảy, nhưng chỉ một cái gì sống động mới có thể đi ngược dòng.” Chúng ta có thể nói thêm: “Chỉ một cái gì thực sự sống động mới có thể tạm dừng, thấy và chọn lựa.”

 

 Nhận Biết Những Khoảng Không

Điều đó bắt đầu bằng việc trở nên nhận biết những khoảng không. Những khoảng không giữa mỗi hơi thở, giữa những chiếc lá và cành cây, giữa các tư tưởng, giữa cơn đói và sự no đủ. Rumi đã đưa ra nhận định rằng: “Sự nhịn ăn làm mù thân xác để mở đôi mắt của linh hồn” — đó chính là sức mạnh của những khoảng không. (Nhịn ăn là một cái tạm dừng trong ăn uống, sự tạm dừng này tạo ra một khoảng không. Khi dừng lại là thu về một nguồn năng lượng to lớn, nhờ đó mở ra con mắt tinh thần. Ông Krishnamurti nói khi không còn xung đột chúng ta có một nguồn năng lực lớn lao để chuyển hóa. Đó chính là sức mạnh của cái tạm dừng.. LND,) Chúng ta nhìn một bức tranh và thấy hình ảnh như một toàn thể trọn vẹn. Chúng ta không bao giờ nghĩ đến hàng trăm, có lẽ hàng nghìn nét cọ riêng biệt cấu thành nên bức tranh ấy. Mỗi nét đều được người họa sĩ cố ý đặt vào đúng vị trí trong một khoảng thời gian. (Trong một khoảng thời gian muốn nói không liên tục mà mỗi nét cọ là một cái  dừng. LND). Chúng ta lắng nghe một bản giao hưởng và theo dõi dòng cảm xúc cùng tư tưởng, cảm nhận mỗi chương nhạc như một sự diễn đạt trọn vẹn, mà không nghĩ đến vô số nốt nhạc riêng lẻ, cách phân câu và cách diễn tấu mà nhà soạn nhạc đã cần đến để truyền đạt ý nghĩa của mình. (tương tự như nét cọ, âm nhạc cũng có những những cái tạm dừng. Cho thấy cái tạm dừng là sự cần thiết trong mọi viêc)

Khi nói đến sự thấu hiểu sâu xa hơn về chính chúng ta, một tiến trình tương tự cũng được áp dụng. Một cách tiếp cận từ xa xưa qua câu hỏi“Tôi là ai?” bắt đầu bằng việc tìm ra một khoảng không để từ đó khảo sát cái xuất hiện như một đơn vị không thể phu nhận, liền lạc của bản ngã. Chúng ta có khuynh hướng nhìn nhận bản ngã như một sự kết hợp của những dòng cảm giác, tình cảm và tư tưởng liên tục không đứt đoạn. Một trong những chức năng của bộ não là kết nối những kinh nghiệm và phản ứng của chúng ta thành một dòng chảy dường như không hề gián đoạn.

 

Khoảng Không Giữa Các Tư Tưởng

Một trong những điều xảy ra khi thực hành tham thiền là người ta khám phá ra rằng có một khoảng trống, hở trong dòng tư tưởng. Cũng giống như bức tranh hay bản giao hưởng, người ta nhận thấy rằng cái dường như là một dòng chảy liên tục thực ra được hình thành từ nhiều tư tưởng riêng biệt. Việc chúng ta nhanh chóng chuyển từ tư tưởng này sang tư tưởng kế tiếp, rồi tư tưởng tiếp theo nữa, tạo cho nó vẻ ngoài của một dòng chảy liên tục. Chúng ta có thể nhìn thấy tiến trình tư tưởng đúng như bản chất của nó, giống như những đám mây riêng biệt đang di chuyển ngang qua bầu trời của tâm trí. Khám phá ra khoảng không này đem lại cho chúng ta một quyền năng. Trước đây, chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc bị cuốn trôi theo những dòng tư tưởng luân phiên, chuyển từ dòng này sang dòng khác. Giờ đây, chúng ta có thể tạm dừng dòng tư tưởng, dành sự chú ý cho một tư tưởng riêng biệt, hoặc đơn giản chỉ tập trung vào những khoảng trời rộng mở, tức tâm trí, trên đó mọi tư tưởng đều xuất hiện như những hiện tượng thoáng qua.

Sự tạm dừng này, cùng với sự tỉnh thức đi kèm theo nó, có tác dụng giải thoát. Người ta thường cảm thấy rằng những tư tưởng của mình và những hướng đi mà chúng dẫn mình đến sự kiểm soát của mình  không được hoàn toàn . (với lối vận hành liên tục chúng ta như chiếc xe chạy quá nhanh mất kiểm soát. LND) Khi đã nhìn thấy rõ tiến trình ấy, chúng ta nhận ra rằng điều mà chúng ta gọi là sự kiểm soát thực chất là sự nhận thức và sự lựa chọn đi kèm với nó. Các tư tưởng không đột nhiên biến mất, cũng như ánh sáng không biến mất khi chúng ta nhắm mắt, hoặc không khí không biến mất khi chúng ta nín thở. Điều có thể được gọi là sự kiểm soát tư tưởng đơn giản chỉ là sự lựa chọn xem trong số những tư tưởng luôn hiện diện, chúng ta sẽ dành sự chú ý cho tư tưởng nào — hoặc liệu chúng ta có dành sự chú ý cho bất kỳ tư tưởng nào trong số đó hay không, mà thay vào đó, chọn cách an trú trong bầu trời rộng mở, khoáng đảng của tâm trí. Chúng ta tạm dừng.

 

Với đôi mắt được làm cho tĩnh lặng bởi sức mạnh

Của sự hài hòa, và sức mạnh sâu xa của niềm vui,

Chúng ta nhìn thấu vào sự sống của vạn vật.

Wordsworth.